Klasa Instrumentów Ludowych

Pierwszym w Regionie Kozła uznanym  nauczycielem i budowniczym kozła był Tomasz Śliwa. Urodził się w Perzynach. Najpierw na skrzypcach, potem na koźle nauczył go grać o 17 lat starszy brat Piotr Śliwa, z którym często grywał na zabawach i weselach. Wiemy, że po I wojnie światowej wyjeżdżał grać zarobkowo  nawet pod Warszawę, Gdańsk, Lublin i do Niemiec. Najczęściej grał na weselach ze skrzypkiem Edwardem Rybickim i klarnecistą Janem Gniotowskim. Od 1922r. mieszkał w Chrośnicy w sąsiedztwie muzyka ludowego Tomasza Hirta. Tu spotykał się i grał z chrośnickimi  „groczami”. Od 1950r. zatrudniony był przez legendarnego dyrektora Antoniego Janiszewskiego, jako „ludowy profesor” gry na koźłach, sierszenkach, skrzypcach i mazankach. Laureat Nagrody im. Oskara Kolberga w 1974r. odznaczony złotym krzyżem zasługi i krzyżem komandorskim orderu odrodzenia Polski. Nauczając w Ognisku i Szkole całkowicie poświęcił się budowie instrumentów i ukochanej muzyce. Najzdolniejszym swoim wychowankom przekazał wiedzę i umiejętności w celu kontynuacji nauki i budowy – tak rozpoczętego przez siebie dzieła. Pierwszych nagrań  mistrzowskiej muzyki Tomasza Śliwy na koźle białym i czarnym  dokonała prof. Jadwiga Sobieska w 1946r. Współgranie jego duszy i ciała z instrumentem tak zafascynowało panią Profesor, że nazwała jego kozła kozłem śpiewającym, a jego samego nieporównanym koźlarzem. Jako mistrz prowadził na czele wszystkie kapele koźlarskie uczestniczące w Dożynkach Centralnych i Festiwalach. Wykonane przez niego instrumenty są cenną ozdobą wielu muzeów w kraju i za granicą, kozły, które nadal są w użyciu wyróżniają się szlachetnym brzmieniem i są przekazem ducha swego pierwszego mistrza. Chociaż na emeryturę odszedł w 1970r. dalej był czynnym instruktorem-mistrzem. W 1974r. jako jeden z pierwszych otrzymał nagrodę im. Oskara Kolberga. Po odejściu Tomasza Śliwy na emeryturę klasę instrumentów  ludowych w PSM I st. w Zbąszyniu objął Zbigniew Mańczak (1951-2005), uczeń Tomasza Śliwy, członek Stowarzyszenia Muzyków Ludowych, uczestnik  wielu festiwali lokalnych i krajowych, nagrań radiowych i filmowych, solista w filmie dokumentalnym „Kozioł śpiewający” oraz organizowanych od 1973r. w Nądni, a później w Zbąszyniu Biesiad Koźlarskich.

            Klasę instrumentów ludowych w PSM I st. w Zbąszyniu równolegle ze Zbigniewem Mańczakiem prowadził Henryk Skotarczyk. Urodził się 26 listopada 1934 r. w Zbąszyniu.  Jest jednym z pierwszych uczni mistrza Tomasza Śliwy. Od kilku dziesiątek lat popularyzuje muzykę koźlarską i przekazuję swoją wiedzę i umiejętności młodemu pokoleniu w klasie instrumentów ludowych Państwowej Szkoły Muzycznej w Zbąszyniu.Występy rozpoczął od 1952r rozpoczął występy m.in. na Festiwalu Muzyki Polskiej w Warszawie w Teatrze Narodowym, grając na koźle weselnym w kapeli z Jerzym Stillerem – skrzypce i Bernardem Andrysem – klarnet Es. Kapela ta, z powodzeniem popularyzowała muzykę koźlarską w kraju i za granicą, zdobywając wiele nagród na festiwalach i przeglądach.

 W 1959 r. z kapelą w składzie: mistrz Tomasz Śliwa – skrzypce, Bolesław Urbanowicz – klarnet, Henryk Skotarczyk – kozioł weselny zajął III miejsce na Festiwalu w Llangollen w Walii. W latach 1968 – 75 i od 1990 r. do czerwca 2010 był nauczycielem w klasie instrumentów ludowych w Państwowej Szkole Muzycznej w Zbąszyniu oraz w latach 1969 – 1973 uczył w Ognisku Muzycznym w Babimoście. Od 1990 roku naukę gry prowadził wspólnie ze swoim synem Jarosławem, absolwentem naszej szkoły w klasie fortepianu, klarnetu i instrumentów ludowych.  Od 2000 r. do 2015 prowadził naukę gry na instrumentach ludowych również w gminie Babimost. Odznaczony Medalem „Za zasługi dla województw zielonogórskiego i  wielkopolskiego”. Pedagog i wychowawca wielu pokoleń muzyków ludowych Regionu Kozła, z którymi zdobywał wiele nagród i wyróżnień na Biesiadach Koźlarskich, konkursach i festiwalach w kraju i zagranicą (Zbąszyń, Kościan, Gołębin, Kazimierz n/Wisłą, Bukowina Tatrzańska, Kopanica, Dąbrówka Wlkp., Rzeszów).Skotarczyk zajmuje się także budową kozłów od 2005 roku. Wykonane przez niego instrumenty są nagradzane na corocznych Ogólnopolskich Konfrontacjach Dudziarskich w Poznaniu. W 2008 roku Henryk Skotarczyk zostaje laureatem nagrody im. Oskara Kolberga „Za zasługi dla kultury ludowej”. Współzałożyciel (12 kwietnia 1959r.) SML w Zbąszyniu i jego długoletni Prezes oraz działacz Stowarzyszenia. W roku 2012 obchodził 60 lecie pracy artystycznej.

Czesław Prządka prowadził klasę instrumentów ludowych w latach 1979 – 1990r., ucząc na kozłach, sierszeńkach, klarnecie Eb. Ur. 21.01.1933 zm. 30.06.1990r.- miał tylko 57 lat – uznany budowniczy instrumentów ludowych (kozły, sierszeńki), muzyk-instrumentalista (kozioł weselny-biały, kozioł ślubny – czarny, klarnet Eb), laureat wielu konkursów budowniczych instrumentów ludowych, instrumentalistów i kapel ludowych w Poznaniu, Ochli, Kazimierzu Dolnym n/Wisłą, Krobi. W latach   70 –tych rozpoczął ożywioną działalność artystyczną, jako muzyk, pedagog i budowniczy instrumentów ludowych. 1972 założył z dwoma synami Janem i Lucjanem rodzinną kapelę, z którą uczestniczył w wielu konkursach i przeglądach zespołów ludowych jak: Konfrontacje Kapel Dudziarskich w Poznaniu, Ogólnopolskich Spotkaniach Muzykujących Rodzin we Wrocławiu, Ogólnopolskim Festiwalu Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu Dolnym n/Wisłą. Wiele nagrywał dla radia i telewizji, angażowany był przez filmowców i towarzystwa muzyczne, jako ekspert od instrumentów ludowych. Współpracował z Zespołem Mazowsze – dla którego budował kozły, ZPiT „Łany” Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu oraz z Zespołem Folklorystycznym „Wesele Przyprostyńskie”.W czasie swojego krótkiego życia wykształcił ponad 40 uczniów, z których wielu osiąga mistrzowski poziom gry na instrumentach ludowych. W latach 1981-90 zbudował ponad 50 instrumentów, kozły weselne, ślubne oraz ponad 80 sierszenek służących do nauki gry na koźle. Kozły i sierszeńki, które wychodziły z pod ręki mistrza Czesława zawsze zajmowały czołowe miejsca na wielu konkursach m.in. Ogólnopolskich Konkursach na Budowę Ludowych Instrumentów Muzycznych w 1985 r. za kozła białego weselnego zdobył I miejsce i II miejsce za sierszeńki. W 1988 zdobył specjalną nagrodę za instrumenty muzyczne w Konkursie na Rękodzieło Ludowe i Artystyczne Województwa Zielonogórskiego. Za swą działalność muzyczną i pedagogiczną otrzymał wiele  nagród i wyróżnień, z których największym była przyznana w 1990 r. (na krótko przed śmiercią) Nagroda im. Oskara Kolberga „Za zasługi dla kultury ludowej”. Od 1 września 2010 r. klasę instrumentów ludowych prowadzi Jan Sylwester Prządka. Urodził się i mieszka w Zbąszyniu od 1958r. Jest uczniem  klasy instrumentów ludowych mistrza Tomasza Śliwy, Zbigniewa Mańczaka (1968-1972). Spadkobierca rodzinnych tradycji muzycznych. Talent i zapał do muzyki ludowej odziedziczył po ojcu Czesławie (1933 – 1990) – koźlarzu, klarneciście i uznanym budowniczym kozłów, sierszenek, laureacie Nagrody im. Oskara Kolberga (1990), długoletnim nauczycielu klasy instrumentów ludowych PSM w Zbąszyniu. Naukę w PSM w Zbąszyniu rozpoczął w 1965r. w klasie skrzypiec u prof. Bożeny Duszyńskiej, kolejnym nauczycielem skrzypiec był Modest Lipczyński i  Bogusław Stankowiak. 1968 roku trafił do klasy instrumentów ludowych wybrany przez Tomasza Śliwę. Absolwent PSM w roku 1972 – skrzypce, 1976 -fagot. Łączy różne metody nauczania gry na instrumentach ludowych. Uczy ze słuchu, z nut i metodą palcowego zapisu (z tabulatury). Posiada bogate doświadczenie w grze na instrumentach ludowych, nabyte i kształtowane od najmłodszych lat przez mistrzów gry na koźle i skrzypcach. Swoją wiedzę i umiejętności chętnie przekazuje i zaszczepia młodemu pokoleniu, z którymi dużo koncertuje i zdobywa wiele nagród i wyróżnień, jako mistrz i uczeń.  W ciągu roku organizuje dodatkowo warsztaty koźlarskie w ramach: Szkoły Mistrzów Tradycji i Koźlarskiej Akademii Tradycji.  Zdobywał główne nagrody na Biesiadach Koźlarskich w Nądni (najlepszy skrzypek) i później w Zbąszyniu. W rodzinnej kapeli z ojcem i braćmi Lucjanem i Andrzejem był laureatem Ogólnopolskich Spotkań Rodzin Muzykujących we Wrocławiu (1975-1983). Uczestniczył i uczestniczy w wielu Festiwalach, Konkursach i Przeglądach zespołów ludowych, których jest wielokrotnym laureatem jak: Ogólnopolskie Konfrontacje Kapel Dudziarskich w Poznaniu, Konkurs Muzyki Ludowej w Kopanicy, Ogólnopolskim Festiwalu Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu Dolnym n/Wisłą, Ogólnopolskiego Festiwalu Folkloru Polskiego „Sabałowe Bajania” w Bukowinie Tatrzańskiej, Festiwalu Dud Polskich i Biesiad Koźlarskich w Zbąszyniu i wielu zagranicznych m.in. w Niemczech, Danii, Szwajcarii, Holandii i Polsce prezentując i nagrywając tradycyjną muzykę koźlarską Regionu Kozła.

 Najbardziej ceni sobie zdobycie „Złotej Baszty”- Nagrody głównej w kategorii solistów w 2012r. OFKiŚL w Kazimierzu Dolnym na koźle białym weselnym. Laureat I nagrody Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego również na Festiwalu Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu Dolnym w roku 2007 w składzie archetypowym (skrzypce, kozioł), z koźlarzem Edmundem Hildebrandtem, I miejsca w 2011 w składzie tradycyjnym (kozioł, skrzypce, Klarnet Eb) z Edwardem Kolendowiczem – klarnet Eb i koźlarzem Dariuszem Hildebrandtem, ponownie I miejsca w 2018 w składzie tradycyjnym (kozioł, skrzypce, Klarnet Eb) z Bernardem Frąckiem – klarnet Eb i koźlarzem Edmundem Hildebrandtem oraz II miejsca w 2019 z kapelą w składzie Jan S. Prządka – kozioł weselny, Kinga Grychta – skrzypce i Edward Kolendowicz – klarnet Eb.

            Długoletni członek (1974r.), animator i działacz Stowarzyszenia Muzyków Ludowych w Zbąszyniu, a od 2011 Prezes Zarządu. Od 2012r. jest Członkiem Zarządu „Forum Muzyki Tradycyjnej” w Warszawie. Odznaczony m.in. Złotym Krzyżem Zasługi  i  Złotą Odznaką „Zasłużony dla Kultury Polskiej” (2014) i Brązowym Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” (2019).

– – – – – – – – – – – – – ABSOLWENCI – – – – – – – – – – – –

Przez te wszystkie lata umiejętności gry na sierszeńkach, mazankach i kozłach nabyło bardzo wielu absolwentów PSM w Zbąszyniu. Na wyróżnienie zasługują tutaj koźlarze, skrzypkowie i klarneciści, którzy do dnia dzisiejszego kontynuują i aktywnie propagują – oprócz wcześniej wspominanych – wiekowe tradycje naszych przodków. Są to doskonali mistrzowie i muzycy: Henryk Skotarczyk (1934), Władysław Mazur (1940), Bernard Frącek (1951), Jan S. Prządka (1958), Przemysław Dudziński (1967), Błażej Szulc (1974) oraz młode pokolenie koźlarzy Błażej Centkowski (1982), Piotr Strugała (1985), Jarosław Mai (1985),  Marcin Szczechowiak (1987), Adam Kaiser (1988),  Katarzyna Obst (1988), Jacek Pawłowski (1989), Daniel Molenda (1989), Marcin Klorek (1990), Marzena Pawłowska (1991), Krzysztof Klorek (1992), Filip Pietrzak (1992), Tomasz Molenda (1993),Bartosz Pietrzak (1993), Dominika Malinowska (1993), Weronika Kokocińska (1994), Andżelika Drozda (1994), Adam Knobel (1994), Sławomir Kliemann (1994), Edyta Kliemann (1996), Mikołaj Taberski (1996), Jacek Marchwicki (1998), Agata Szulc (1998), Maksymilian Chwałkowski (2013), Olga Lauba (2016), Justyna Trześniewska  (2017), Łukasz Piątek (2017), Bartosz Kluj (2018), Kinga Grychta (2018), Natalia Śliwa (2019), Weronika Śliwa (2018).

Obecnie w klasie instrumentów ludowych uczy się co roku 19 młodych adeptów sztuki.

 (opracował: Jan S. Prządka, 2019)